Blauwe bloemen, een bittere wortel en een kopje koffie
Die blauwe bloemen vallen meteen op tussen het groen. Tijdens een wandeling fotografeerde ik deze wilde cichorei. Van dichtbij zie je de fijne tandjes aan de uiteinden van de bloemblaadjes. Maar het verhaal van deze plant zit niet alleen boven de grond. Juist de wortel werd vroeger veel gebruikt.
Cichorium intybus · Composietenfamilie
Een vroege bloeier, maar dan op de dag
Wilde cichorei groeit graag op zonnige plekken, bijvoorbeeld langs wegen en in bermen. Ze heeft stevige, vertakte stengels met blauwe bloemhoofdjes. Onderaan zitten langwerpige, ingesneden bladeren die wel wat aan paardenbloem doen denken.
De bloemen gaan meestal vroeg op de dag open en sluiten zich later weer. Wie dezelfde route op verschillende tijdstippen loopt, kan dus een heel andere plant aantreffen. Geen wonder dat ze vroeger ook ‘verloofde van de zon’ werd genoemd.
Waarvoor werd cichorei vroeger gebruikt?
Vooral de bittere wortel had een plek in de kruidengeneeskunde. Die werd in de herfst geoogst en gedroogd. Ook het blad werd gebruikt, maar de wortel stond centraal bij de volgende toepassingen.
Bij weinig eetlust en een trage spijsvertering. Cichorei werd gebruikt als iemand weinig trek had, of na het eten last kreeg van een vol gevoel, winderigheid of een zwaar gevoel in de maag. De bittere smaak speelde daarbij een belangrijke rol.
Voor lever en gal. Vroeger stond cichorei bekend als een kruid voor de lever. Men gebruikte de wortel om de galafscheiding te bevorderen. Gal helpt bij de vertering van vetten; zo hangen dit gebruik en de spijsvertering met elkaar samen.
Voor de stoelgang en om meer te plassen. In de volksgeneeskunde werd de wortel ook als mild laxerend en urineafdrijvend middel gebruikt.
Het gebruik bij tijdelijk weinig eetlust en milde spijsverteringsklachten wordt nog steeds als traditioneel gebruik erkend. Dat berust op lange gebruikservaring; er is nog onvoldoende onderzoek bij mensen om de werking overtuigend te bewijzen.
Bitterstoffen en inuline
De wortel bevat bitterstoffen en inuline. Dat laatste klinkt misschien als insuline, maar het is iets heel anders: inuline is een voedingsvezel. De plant slaat er reservevoedsel mee op.
Uit geteelde cichoreiwortels wordt inuline gewonnen voor gebruik in voedingsmiddelen. Zo kom je cichorei soms tegen zonder een blauwe bloem te zien. Een product met losse inuline is overigens niet hetzelfde als een aftreksel van de wortel.
Van de berm naar de koffiekop
Gedroogde, geroosterde en gemalen cichoreiwortel werd gebruikt als vervanger van koffie, of ermee gemengd. Vooral als koffie duur of schaars was, kwam dat goed van pas. Door het roosteren krijgt de wortel een donkere kleur en een geroosterde, wat karamelachtige smaak.
Misschien ken je de naam ‘peekoffie’ nog. Die hoort bij deze geschiedenis. Voor de productie werden speciale vormen van cichorei geteeld, met de wortel als belangrijkste oogst.
En witlof dan?
Witlof komt voort uit dezelfde plantensoort. Door teelt en selectie ontstonden vormen waarvan de wortels in het donker nieuwe, bleke bladeren maken. Dat zijn de stronkjes die we als witlof kennen. Ook radicchio is een geteelde vorm van cichorei. Andijvie is een nauwe verwant, maar een andere soort.
Jonge cichoreibladeren werden vroeger ook als groente gegeten. Die bittere smaak die je van witlof kent, hoort dus bij een veel groter plantenverhaal.
Een bloem met een hemelse naam
Naast namen als ‘suikerij’ en ‘bittere pee’ kreeg cichorei ook de naam ‘hemelsleutel’. Men bracht het blauw van de bloemen in verband met de hemel. Zulke namen laten zien dat mensen niet alleen naar het nut van een plant keken, maar er ook verhalen bij bedachten.
Dat vind ik het leuke aan deze planten. Je ziet een blauwe bloem langs het pad en ontdekt vervolgens een verband met oude huismiddelen, koffie en de witlof op je bord.
Bronnen: Geert Verhelst, hoofdstuk ‘Wilde cichorei’, pp. 184–186; Marcel De Cleene, De Historia Naturalis – geschiedenis van de kruidengeneeskunde, hoofdstuk ‘Wilde cichorei’; EMA, cichoreiwortel.